طبيعيات ، رياضيات ، نجوم ، زمين‌شناسى ، جغرافيا و غير اينها استفاده‌هاى فراوان كرده‌اند ، و با بهره‌گيرى از آن ذخاير علمى و ميراث فرهنگى به كاوش و پژوهش پرداخته ، به اكتشافات جديد نايل شده‌اند . از جمله اين آثار ارزشمند كه در اواخر سدهء چهارم هجرى - يعنى عصر شكوفايى علم و تمدن در كشورهاى اسلامى - به زبان پارسى نوشته شده كتاب هداية المتعلّمين فى الطب است . اين اثر گرانقدر چنان كه از نامش برمىآيد در آن زمان راهنماى دانشجويان پزشكى بوده و مأخذى براى شناخت بيمارى و تجويز داروى آن ، نويسندهء آن ربيع بن احمد الأخوينى البخارى پزشكى محقق از شاگردان با واسطهء زكرياى رازى ( م . 313 ه . ) است كه مانند او با روش تجربى به درمان بيماران مىپرداخته ، و نظر پزشكان ديگر را بعد از آزمايش و اطمينان از صحت آن به كار مىبسته است « 2 » . بواسطهء چنين مزايايى است كه كتاب هداية المتعلّمين مورد توجه پزشكان بعد قرار گرفته و از مؤلّف آن به بزرگى و فصل ياد كرده‌اند . بنابراين ، كتاب علاوه بر فوايد ادبى و زبان‌شناسى و دربرداشتن واژه‌هاى كهن

--> - آموزش عالى ، تهران ، 1353 ؛ گوستاولوبون ، تمدن اسلام و عرب ، ترجمه فخر داعى گيلانى ، ويرايش چهارم ، تهران ، علمى ، 1334 ؛ ويل دورانت ، تاريخ تمدن . كتاب چهارم بخش دوم ( تمدن اسلامى ) ، ترجمه ابو القاسم پاينده ، تهران ، اقبال ، 1343 ؛ دكتر سيد حسين نصر ، علم و تمدن در اسلام ، ترجمه احمد آرام ، تهران ، نشر انديشه ، 1350 ؛ رسالة الطّب العربى و تأثيره فى مدنيّة اوروبا . زكى على ، قاهره . مطبعه دار الكتب ، 1931 ، مآثر العرب في العلوم الطبّية . سامى حداد ، بيروت ، مطبعة الريحانى 1936 ؛ ميراث اسلام ( يا آنچه مغرب زمين به ملل اسلامى مديون است ) . 13 تن از مستشرقين و استادان دانشگاههاى انگلستان . ترجمه مصطفى علم ، تهران ، كتابفروشى مهر : دانش مسلمين ، محمد رضا حكيمى ، دفتر نشر فرهنگ اسلامى 1357 . ( 2 ) - رجوع شود به صفحات يازده - سيزده .